گاهی یک رابطه محافظت‌نشده، کندوم پاره شده یا فراموش کردن قرص پیشگیری، باعث نگرانی شدید می‌شود. در چنین لحظه‌ای، یکی از اولین سؤال‌ها این است: «قرص اورژانسی چقدر مؤثر است؟»
پاسخ کوتاه این است: هر چه زودتر بعد از رابطه مصرف شود، مؤثرتر است؛ اما هرگز صددرصد نیست و جایگزین روش پیشگیری منظم هم نیست. در این مقاله بی‌قضاوت و ساده توضیح می‌دهیم این قرص چطور کار می‌کند، تا چند ساعت بعد از رابطه اثر دارد، چه عوارضی می‌تواند داشته باشد و چه نکاتی را باید قبل مصرف بدانید.
قرص اورژانسی چیست؟
قرص اورژانسی یا «قرص پیشگیری اضطراری» راهی برای جلوگیری از بارداری پس از رابطه جنسی بدون محافظت یا شکست روش پیشگیری است. این قرص را باید کمی‌بار و فقط مواقع ضرورت مصرف کرد، نه همیشه.
شایع‌ترین نوع آن دارای ماده «لونورگسترل» است. نوع دیگری به نام «اولیپریستال استات» هم در بعضی کشورها موجود است و با نسخه پزشک داده می‌شود. در این مقاله بیشتر به نوع رایج یعنی لونورگسترل می‌پردازیم.
قرص اورژانسی چطور کار می‌کند؟
مهم‌ترین نکته: این قرص قرص سقط نیست. بارداری موجود را متوقف نمی‌کند و اگر بارداری قبلاً شکل گرفته باشد، اثری روی آن ندارد.
کار اصلی آن این است که تخمک‌گذاری را به عقب می‌اندازد یا متوقف می‌کند. اگر تخمک آزاد نشود، اسپرم نمی‌تواند آن را لقاح کند و بارداری اتفاق نمی‌افتد.
بنابراین اگر تخمک‌گذاری قبلاً اتفاق افتاده باشد، قرص اثر کمتری دارد؛ و همین سبب می‌شود که ۱۰۰٪ موثر نباشد.
قرص اورژانسی چقدر مؤثر است؟
میزان اثر به زمان مصرف بستگی دارد. در مطالعات مختلف عددهای متفاوتی گزارش شده، اما جمع‌بندی آن‌ها این است:
- اگر در ساعات اول (تا ۲۴ ساعت) مصرف شود، بخش بزرگی از بارداری‌های احتمالی را پیشگیری می‌کند.
- هر چه زمان بیشتری از رابطه گذشته باشد، اثر کمتر می‌شود.
- بر اساس دستورالعمل رایج، قرص لونورگسترل باید تا ۷۲ ساعت (سه روز) بعد از رابطه مصرف شود. بعضی منابع تا ۱۲۰ ساعت هم اثر کم را گزارش کرده‌اند، اما اثرش در این زمان به‌شدت کم می‌شود.
- اگر بیش از ۷۲ ساعت گذشته، بهتر است با پزشک یا داروساز مشورت کنید. گزینه‌های دیگری مثل نوع دیگر قرص اورژانسی یا آی‌یو‌دی مسی ممکن است به درد شما بخورند.
از روی بهترین مطالعات، این قرص همه‌چیز نیست و نباید به آن تکیه کرد. اگر بعد از مصرف، پریود شما دیر کرد، حتماً تست بارداری بدهید.
چه عواملی اثر قرص را کم می‌کنند؟
- تأخیر در مصرف: هر چه دیرتر، اثر کمتر.
- وزن بالا یا شاخص توده بدنی بالا: مطالعات نشان می‌دهند قرص لونورگسترل در افراد با وزن بالا کم‌اثرتر است. اگر این در مورد شما صدق می‌کند، با پزشک یا داروساز درباره گزینه مناسب‌تر مشورت کنید.
- بعضی داروها: برخی داروهای ضدتشنج، داروهای سل و ایدز و گیاه هفت‌بند (گیاه هوپریکوم) ممکن است اثر قرص را کم کنند. از مصرف‌کنندگان این داروها بهتر است قبل مصرف از پزشک بپرسند.
- استفراغ بعد از مصرف: اگر ظرف دو ساعت بعد از مصرف استفراغ کردید، ممکن است قرص جذب نشده باشد. در این صورت با داروساز یا پزشک مشورت کنید تا تصمیم بگیرند دوباره مصرف شود یا نه.
- رسیدن زمان اوج تخمک‌گذاری: اگر تخمک آزاد شده باشد، قرص نمی‌تواند جلوی بارداری را بگیرد.
چه زمانی باید قرص را مصرف کنیم؟
بهترین زمان، هر چه زودتر است. لازم نیست منتظر صبح بمانید یا نتیجه تست بارداری را ببینید؛ چون بعد از رابطه، تست بارداری همان روز نتیجه معناداری ندارد.
در این موارد می‌توان مصرف را در نظر گرفت:
- رابطه بدون محافظت
- پاره شدن، لغزیدن یا به‌درستی استفاده نشدن کندوم
- فراموش کردن چند قرص پیشگیری معمولی به‌صورت پشت‌سرهم
- کم‌شدن اثر تزریق یا روش پیشگیری دیگر به‌دلیل استفراغ یا اسهال
- زور یا رابطه جنسی بدون رضایت؛ در این حالت علاوه بر قرص، مراجعه به پزشک و حمایت کامل ضروری است
مقایسه راه‌های پیشگیری اضطراری
| روش | مدت زمان مصرف بعد از رابطه | نکته مهم |
|---|---|---|
| قرص لونورگسترل | تا ۷۲ ساعت (هر چه زودتر بهتر) | رایج‌ترین نوع؛ در وزن بالا کم‌اثرتر است |
| اولیپریستال استات | تا ۱۲۰ ساعت | در بعضی کشورها با نسخه؛ در زمان بیشتر مؤثرتر از لونورگسترل |
| آی‌یو‌دی مسی | تا ۵ روز | مؤثرترین راه؛ باید توسط پزشک یا ماما تعبیه شود و بعداً هم روش پیشگیری منظم است |
اگر رابطه چند روز پیش بوده یا وزن بالایی دارید، بهتر است سریع‌تر با پزشک یا داروساز مشورت کنید.
نحوه مصرف قرص اورژانسی
دستورالعمل روی بسته‌بندی همیشه ملاک است. به‌طور کلی:
- اگر قرص یک‌دانه ۱.۵ میلی‌گرمی است، همان یک قرص را کامل و در یک نوبت مصرف کنید.
- اگر بسته دو قرص ۰.۷۵ میلی‌گرمی است، به‌طور معمول هر دو را هم‌زمان یا مطابق نشانه روی بسته مصرف کنید.
- قرص را با آب بخورید و ممکن است با غذا هم مصرف شود تا احساس تهوع کمتر شود.
- در صورت تردید، قبل مصرف با داروساز یا پزشک مشورت کنید.
بیشتر بخوانید: نحوه مصرف قرص ال دی برای جلوگیری از بارداری؛ زمان شروع، روش مصرف و نکات مهم
عوارض شایع قرص اورژانسی
بیشتر عوارض خفیف و موقت‌اند و چند روز بعد به‌طور خودبه‌خود برطرف می‌شوند:
- تهوع و گاهی استفراغ
- سردرد و سرگیجه
- خستگی
- حساس شدن سینه‌ها
- درد یا گرفتگی پایین شکم
- لکه‌بینی یا خونریزی خفیف قبل از موعد پریود
تأثیر روی چرخه قاعدگی
بعد از مصرف، پریود بعدی ممکن است چند روز زودتر یا دیرتر شروع شود. مقدار خونریزی هم ممکن است از معمول کمتر یا بیشتر باشد. اگر بیش از یک هفته از موعد معمول پریود شما گذشت، تست بارداری بدهید.
چه علائمی نیاز به مراجعه به پزشک دارد؟
اگر هرکدام از این موارد را دیدید، معطل نکنید:
- درد شدید یا یک‌طرفه در پایین شکم، به‌ویژه چند هفته بعد از مصرف
- خونریزی شدید که پد را در چند ساعت پر می‌کند
- غش کردن، ضعف شدید یا تپش قلب تند
- تب یا ترشح بدبو
- تأخیر پریود بیش از یک هفته همراه با تست بارداری مثبت
- علائم حساسیتی مثل تنگی نفس، تورم صورت یا جوش شدید
درد شدید یک‌طرفه پس از مصرف قرص، می‌تواند نشانه بارداری خارج رحمی باشد که نیاز به اقدام فوری دارد.
چه کسانی باید احتیاط کنند؟
- کسانی که به ماده موثر دارو حساسیت دارند
- افراد با بیماری جدی کبدی
- کسانی که داروهای تداخل‌کننده مصرف می‌کنند
- خانم‌هایی که مطمئن نیستند باردار هستند یا نه؛ ابتدا باید تست بارداری و نظر پزشک گرفته شود
مادران شیرده معمولاً می‌توانند قرص لونورگسترل مصرف کنند، اما بهتر است در این باره با پزشک یا داروساز مشورت کنند.
باورهای غلط درباره قرص اورژانسی
- «این قرص سقط است.» نه، قرص سقط نیست و بارداری موجود را از بین نمی‌برد.
- «می‌توان هر هفته مصرف کرد.» این کار اشتباه است. مصرف مکرر باعث نامنظمی قاعدگی می‌شود و نسبت به روش‌های پیشگیری منظم اثر کمتری دارد.
- «ناباروری ایجاد می‌کند.» شواهد موجود نشان می‌دهند که مصرف معمول آن، باروری آینده را تحت تأثیر ماندگار قرار نمی‌دهد.
- «از بیماری‌های منتقله جنسی محافظت می‌کند.» نه، این قرص فقط بارداری را پیشگیری می‌کند و به عفونت‌های منتقله جنسی ربطی ندارد.
- «بعد از مصرف دیگر نیازی به پیشگیری نیست.» نه. تا پریود بعدی با کندوم یا روش دیگر محافظت کنید.
بعد از مصرف قرص اورژانسی چه کاری بکنیم؟
- تا پریود بعدی از رابطه بدون محافظت خودداری کنید یا از کندوم استفاده کنید.
- اگر قرص معمولی پیشگیری مصرف می‌کردید، با پزشک یا داروساز مشورت کنید که چطور باید ادامه دهید.
- اگر به عفونت‌های منتقله جنسی نگرانید، با پزشک مشورت کنید.
- به‌محض تأخیر پریود بیش از یک هفته یا در صورت شک، تست بارداری بدهید.
- از خود درباره روش پیشگیری مناسب برای آینده بپرسید.
نتیجه‌گیری
قرص اورژانسی یک راه مورد اعتماد برای شرایط اضطراری است، اما اثرش با گذشت زمان کم می‌شود و هرگز ضمانت صددرصدی ندارد. عوارض آن معمولاً خفیف و موقتی است.
برای تصمیم بهتر:
- هر چه زودتر بعد از رابطه اقدام کنید و منتظر نمانید.
- قبل مصرف، درباره داروهای دیگر و وزن خود با متخصص مشورت کنید.
- بعد از مصرف، تا پریود بعدی محافظت شوید.
- اگر پریود دیر کرد، تست بارداری بدهید.
- به جای مصرف مکرر، یک روش پیشگیری منظم انتخاب کنید.
اگر هر سؤال یا نگرانی‌ای داشتید، بدون شرم با پزشک، ماما یا داروساز مطرح کنید. این افراد با این موضوعات آشنا هستند و به شما کمک می‌کنند.
هشدار پزشکی: محتوای این مقاله جنبه آموزشی دارد و جایگزین مشاوره، تشخیص یا درمان پزشک نیست. قبل مصرف هر دارو، با پزشک یا داروساز مشورت کنید.
